Skip to main content

Idaacada Dowladda mise Idaacada Qaranka?

Dowladda Soomaaliya waxay leedahay idaacad ka kooban arag-baahiye iyo maqal-baahiye. Idaacadaahan waxay ku hadlaan afka dowladda, waxay faafiyeen wax tarkeeda iyagoo waliba buun-buuniyo, ma dhaliilaan dowladda iyo shaqada ay hayso. Sidoo kale, waxaa ka hadlo madaxda dalka si ay waxaan rabaa shacabkooda oogu soo gudbiyaan. Si kooban waa idaacad ka turjunto rabitaanka dadka xukunka hayo balse waxaa lagu magacaabaa Telefishinka Qaranka ama warbaahinta qaranka.

Maxaa ku jaban magaca?

Wax weyn ayaa ku jaban. Si aan u fahanno waxa ka qaldan waa inaan fahannaa farqiga u dhexeeyo 'dowlad iyo qaran'. Dowlad waxaa la yiraahdaa dadka talada hayo markaas oo la isku daray. waxay ka koobantahay hay'ado kala duwan waxaana ugu sareeyo madaxweynaha. Baarlamaanku kuma jiro dowladda. 

Dowladdu waa mid is badasho. mid tagto midbaa timaado. waa adiga yiraahdo dowladdi Cabdullahi yuusuf ama tii Xasan. Dadku uma dhamma, qaar waa shacab mucaarad iyo muxaafid leh. Qaar waa siyaasiyiin si adag ooga soo horjeedo dowladda markaas talada hayso. Inta muxaafidka ah waxay ku qanacsantahay sida ay dowladu wax u waddo, afkaarta ay aaminsantahay iyo wax la mid ah. Halka inta mucaaradka ah ay la qalloocantahay sida dowladdu wax u waddo  iyo waliba afkaarta ay ku shaqayso, waxay jecelyihiin in iyadoo dhan la badalo si loo saxo qaladaadka ay ku jirto. 

Qaranku sidaa waa ka duwan yahay. ma lahan waqti uu ku ekyahay balse waa mid waligiis jiro ciddi rabto ha maamushee. Shacabka, dowladda iyo xisbiyadda mucaaradka ahba waa wada leyihiin qaranka waxayna si siman ugu adeegaan jiritaankiisa. Qof qof ka xigo ma jiro, dhibtiisa iyo dheeftiisa dadku waa u simanyahay. 

Haddi aynu niri idaacadu waxay ku hadashaa afka dowladda, dowladduna ay tahay mid aysan dadku u dhamayn sidee ku qaadan kartaa magaca qaranka? warka ay tabinayso maahan mid matalo xisbiyadda mucaaradka ah, maahan mid matalo inta badan shacabka soomaaliyeed mana matalo cid walba oo dowladda aan ku jirin sidaa darteed magaca saxda ee mudan in loogu yeero waa 'idaacada dowladda' lagana reebo erayga 'Qaran'. 

Haddiise lagu wado magaca idaacada qaranka waxay ka dhigan tahay inay tahay idaacadda kaliya ee qaranka u adeegto, dhammaan idaacadaha kale ee dalka ka jirana waxaa lagu asteeyay inaysan qaranka u adeegin. 

Ka waran haddiba la madax baneeyo?

waxaase ka sii haboon inaysan dowladdu xattaa idaacad u gaar ah yeelan. Haddii aad u fiirsato wadamada leh idaacad u hadasho afka dowladda waxay wadaagaan maamul kaligi talis ah. Madaxda dadkooda aan hordhaafin ee ama boqortooyo ku joogo ama xoog iyo xeelad ku joogo ayaa isticmaalo idaacado ay dadka ku qulaamiyo waxa madaxdu rabto. 

waddamada dimuquraadiyaddu ka jirto malahan idaacad ku hadasho afka dowladda. waxaa jiro warbaahino maqal ama muuqal ah iyo wargayso badan oo kala taageersan xisbiyada ka jiro dalalkaas. Balse taageradaas maaham mid dhaqaalo lagu siiyo ee mid ku salaysan iswaafaqid ka dhex-dhacday mabaadida ay aaminsanyihiin axsaabta iyo dadka leh warbaahinta. 

Tusaale, dalka Ingiriiska waxaa kasoo baxo wargayso aad u badan. wargaysyadaas waxay u kala qaybsanyihiin taageeridda xisbiyadda ka jira dalka. The Guardian, tusaale ahaan, wargayska la yiraahdo wuxuu ka turjumaa dadka aaminsan maadida liberalism-ka sidaa darteed wuxuu taageeraa xisbiga Liberalka. 

BBC-du iyadu waa idaacad u dhaxayso dhamaan dadka dagan Ingiriiska kamana turjunto xisbi ama aragti gooni ah (waa sida ay sheegato). Sababta sidaas loo yeelay ayaa ah in BBC-da qarashkeedu ay bixinyaan dhammaan dadka ku nool Ingirriska xattaaa kuwa leh idaacadaha kale; sidaa owgeed ma jirto cid gooni u sheegan karto ama xisbi ay gooni u taageeri karto. 

Si kastaba ha ahaatee, dhamaan wargaysyada iyo warbaahinta kalaba hal mowqif ayay ka joogaan u shaqaynta qaranka balse waxay ku kala duwan yihiin yaa ku haboon maamulka. sidaa darteed si warbaahintu ugu sinnaato dalka waa in midda dowladda magaca laga badalaa loona bixiyaa idaacada dowladda haddii aan gabigeedaba la madax banayn karin. 

Ibrahim Aden Shire
ishire86@gmail.com

https://ibrahimshire.blogspot.co.uk/

Popular posts from this blog

Toban Sano oo Xasillooni Nololeed ah: Toban Guuradii Guurkayga

Maanta oo kale Toban sano ka hor (23/02/2008) ayuu Sheekh Xasan Axmed Nuur qabbiltu yiri Laylo Aadan Maxamed isagoo aniga iga wakiil ah. Guntinta xirantay maalinkaas, waxay ahayd natiijo ka dhalatay sideed sano oo shukaansi iyo haasaawe jeceyl ah. Lix sano oo ka mid ah siddeeddaas sano,  waxaan ku kala noolayn dhul aad u kala durugsan,farriimaha jeceylkana haadka samada duuliyo haatufkaa siday. 
Maalintaas waxaa furmay bog cusub waxaana bilowday geedigii lagu ogaan lahaa dhadhanki mirihii siddeedda sano la kobcinayay. waxaa la guda galay markaan kala ogaan lahayn inaan sun iyo wabaanyo huursanaynay iyo inaan sabuul gallay iyo saan wacan waraabsanaynay.

Sacdiyo Xawaash ayaan ka guntay hadalkaan soo socdo, mar ay ka warraymaysay saygeeda fiicnaantiisa "guurku waa god madow oo aad gacanta u dirto. In abeeso ka qaniintana waa suura gal in dahab kaa soo raacana waa suura gal. anigu dahab ayaa iga soo raacay" ayay tiri.

Sida Sacdiya oo kale, ayaa aniguna godkii aan gacanta u dira…

Qof Wax ma Baddalo ee Qalin iyo Qoraal ayaa wax Baddalo

Aadanuhu waa is baddal u joog. Wuxuu tartan kula jiraa isbadalka Rabbaniga ah ee ku dhacayo bii’ada uu ku noolyahay. Qowmiyaddi la socon waydo xawaaraha isbaddalku ku socdo waxaa ku dhaco dib u dhac ka reebo dunida kale.
Guud ahaan caalamka islaamka waxaa ku yimid dib u dhac xagga horumarka iyo hoggaanka dunida ah. Dalalka saboolka ah ee dalkeennu ka mid yahay ayaa ugu sii daran. Waxay u ilmaynayaa isbaddal siyaasadeed, mid bulsho, mid dhaqaale, mid aqooneed iyo mid hoggaan. Qof walba oo aad waydiiso waxa naga dhimman wuxuu si fudud kuu dhihi isbaddal ayaa loo baahan yahay.
Hasa ahaatee wax mushkilad noqotay in la fahmo cidda laga sugayo inay isbaddalka keenaan. Dadka intiisa badan waxay eegayaan madaxda iyo siyaasiyiinta oo ay ka sugayaan isbaddal dhinac walba ah. Laakiin qof wax ma baddali karaa iyada oo aysan bulshadu is baddalin? Bulshaduse yaa baddali karo yaase saamayn wax baddali karto yeelan karo?
Dabcan duunyo iyo dugaag isbaddal horumarineed laga sugi mahayo ee dad iyo sha…

Kumuu ahaa Ibnu Dhufayl?

Sanadki hore dhammaadkkisi ayaa qormo lagu daabacay bolooggaan waxaa lagu magac-dhabay Ibnu Dhufayl. Ma uusan ahayn ruux aan horay u maqlay. Waxaan jeclaystay inaan wax badan ka ogaado. Akhris badan ka dib waxaan ogaaday inuu ahaa sheekh meelo badan in looga daydo mudan, gaar ahaan jeceylka uu aqoonta u qabay iyo dadaalki uu galiyay raadinteeda. Sidaa darteed waxaan jeclaystay inaan la wadaago dhalinta Soomaaliyeed ee marki ay hal maaddo bartaan isu maleeyo inay waxba u harin si ay u ballaariyeen raadinta cilmiga siduu uu Ibnu Dhufayl-ba u kulmiyay culuum badan oo kala duwan.

Ibnu Dhufeyl waa Faylasuuf saynis yahan iyo dhaqtar muslim Carab ah. Waa mid kamid ah maanshiilayaasha Carbeed Ee magacoodu uu sida aadka ah u baahay. Wuxuu dhaxal ahaan u reebey buugaag badan oo uu ka qoray falsafada, suugaanta Carbeed, xisaabta, meeryaasha iyo caafimaadka. Magaciisu Waa Abuu Bakar, aabihii waxaa la oran jiray Cabdi Malik Maxamad. Qabiil ahaan wuxuu kasoo Jeedaa qabiilka carbeed Ee Qeys Bin Cayla…

Contact Form

Name

Email *

Message *