Skip to main content

Ilmaha Badiya aan Badbaadnee


Waxaa ayaamahaan warbaahinta soomalida kusoo batay xayaysiimo looga gol leeyahay in lagu yareeyo caruurta ay dhalaan dadka soomaaliyeed. Mid ka mid ah xayaysiimahaas ayaa ciwaan looga dhigay “hooyo ubadka kala kori”. Ii-dhehdaan ayaa waxaa lagugu tusayaa hooyo kaligeed ah oo haysato caruur isku nuug ah, oo intii mid ay xafaayada ka badalaysay kii kale dabka kusii ordayo, markay kaas soo qabo dhahdo kii u jiifay sii cararayo dabadeed daal iyo noog dhinac ula dhacayso.


Sawirkaan oo lagu muujinayo dhibaato weyn oo ay qabaan hooyiyinka soomaaliyeed, tasoo oo ay sababtay ilmaha badan, ayaa waxaa ka qayb qaadanyo culumo akhrinayo aayado Qur’aan ah kuwasoo ay u daliishanayaan inay muhiim tahay in ilmo yar la dhalo iyagoo u dhigayo qaab ilmo-kala-korin ah.

Intaas waxaa dheer war bixin ay sida wada jirka usoo saareen UNICEF iyo dowladda dhexe ee Soomaaliya ayaa lagu sheegay inay qabaan caruurta iyo hooyooyinka soomaaliyeed dhibaatooyin badan sida dhimasho waqtiga foosha. Dhimashadaan ayaa sabab looga dhigay yaraanta lagu guursado gabdhaha iyo ilmaha oo la isku dha-dhaweeyo. War bixinta ayaa tala soo jeedinteeda ku dartay in gabdhaha aan lagu guursan da’ ka yar 18 sano iyo in, sidoo kale, caruurta la kala fogeeyo.

Arintaan ku saabsan la dagaalanka caruurta badan ayaa ah mid ku salaysan inaan loo helayn cunto ku filan. Aragtidaan waa mid fac weyn jirtayna intuu gaal jiray balse qaabka hadda loo isticmaalo ayaa ah mid kasoo askuntay aqoonyahan Ingiriis ahaa oo la oran jiray Thomas Robert Malthus. Malthus ayaa 1798 qoray risaalo uu magic daray “An Essay on the Principle of Population”. 

Risaaladan ayuu Malthus ku sheegay inay muhiim tahay in la yareeyo dadka waayo, ayuu yiri, korniinka caddadka dadka iyo wax soo saarka dhulku isuma dheeli tirra, taasina waxay sababi doontaa, sida ay isagu ula muuqatay, inta la wayo wax  la cuno in la iksu laayo kheyraadka yar ee adduunka yaal dadkuna u dhaqmo sida dugaaga.

Arigtida Malthus ayaa aad u xoogaysaytay sanadihii 50aad ilaa 70aadki waqtigaas oo reer Galbeedku qarash badan ku bixiyeen inay waddamada soo korayo qaataan waxa loo yaqaan qorshaynta qoys (family planning), taasoo macnaheedu ahaa in dadka laga dhaadhiciyo inay xaddidaan tirada caruurta ay dhalayaan. Dadaalkaan oo waddamo badan laga qaatay ayaan looga guulaysan Soomaliya. Guul darradaas waxaa sabab u ahaa in dadka waday qorshaynta qoyska aysan culumo ku jirin soomaaliduna u arkaysay dadka dacwadaas waday kuwa afkaar gaalo faafinayo.

Laakiin hadda waxaa la badalay qaabkii warku ahaa iyo dadkii waday intaba. Meeshii laga oran jiray dhalmada yareeya waxaa laga dhigay kala koriya ilamaha. Maadaama la bartay inay soomaalidu tahay dad diin jecel, Qur’aan iyo axadiis ayaa loo akhriayay. Waxaad mooddaa ol’olahaan cusub inuu saamayn weyn ku yeeshay dadka soomaaliyeed in badanna ay hadal hayaan waxa loo bixiyay kala korinta dhallaanka. Haddaba maxaa dan inoogu jiro inaan dhalmada yarayno mase runbaa hadii ilmaha la yareeyo inay maalka qoysku badanayo?

Jawaabtu waxay tahay danteennu mid qaran iyo mid qoysba waxay ku jirtaa inaan ilmo badan dhalno. Dadka badan waxaa uu keenaa dhaqaalo badan iyo harumar balaaran. Aduunka waddamada ka jiro, waddanba kan kale intuu ka dad badan yahay waa ka dhaqaale badan yahay, kana awood badan yahay. Tusaale usoo qaado Maraykanka, Shiinaha iyo Hindiya. Waddamadaan ayaa ah kuwa ugu dadka badan adduunyada haddana ugu dhaqaalaha badan. 

Labada dal ee danbe oo ah kuwa dad ku nool midkiiba ka badan yahay dhammaan dadka ku nool qaaradda Africa ayaa la filayaa inay soo saari doonaan kala baroo bar dhaqaatiir caalam marki la gaaro sanada 2050ka. Tan labaad haddii dad yaraantiis qani lagu noqonayo waddamo badan oo Afrikaan ah sida jabuuti iyo Gambiya ayaa taajiri lahaa.

Midda xigta, soomaalida waa dad yar kuna nool dhul aad u ballaaran kheyraadkiisuna dihin yahay. Sidoo kale waxaa daris la ah dalal cadow u ah tiro ahaana aad ooga badan kheyraad ahaanna ka saboolsan. Marka si aan dhulkeenna u intifaacsanno waa inaan u dhalnaa dadkii wax kasoo saari lahaa. Bal eeg labada dal ee aan dhexda ugu jirno. 

Dadka ku nool Itoobiya wuxuu ahaa 20 milyan oo kaliya sanadii 1960ki, 2005-tii wuxuu gaaray 72 milyan maantana waa in ka badan 90 milyan. Sidoo kale waxaa la saadaalinayo inay noqoto waddanka tobnaad ee dunida ugu dadka badan, tiro ahaanna noqon doono 210 milyan marki la gaaro 2050-ka. Garab dhig soomaalia oo ah dalka kaliya ee loollan kala dhexeyay intii adduun jiray. Qiyaaskii ugu danbeeyay  2014-ka waxaa lagu sheegay 12 milyan waxaana la saadaalinayaa inay gaari doonto 40 milyan sanada 2050. Bal adba go’aan ka gaar inay noo bannaan tahay inaan isa sii yarayno iyo in kale!

Mida sadexaad, waddamada gaalada ee aragtidaan faafiyo ilmaha uma dhalaan inay ku intifaacaan adduun iyo aakhiro toona. Ujeedka uguweyn ay ilmaha u dhalaan ayaa ah inay inta ay yaryihiin ku il qabowsadaan aragtidooda. Maalinta uu qaan-gaaro wax danbe oo qiimo ah ugama fadhiyo, warasaduna dib uma soo eegto waalidki dhalay. Si taasi ka duwan innagu ubadka waxaan u dhalnaa inay na anfacaan inta aan noolnahay; na xannaaneeyaan markaan gabowno; na quudiyaan hadday xoolo nagu dhaamaan iyo tan ugu muhiimsan oo ah inay aakhiro nagu anfacaan sida inay noo soo duceeyaan ama sadaqo noo soo baxshaan. Sidaa darteed hadba inta aad ilmo dhasho ayaad fursad u haysataa inaad nolol wacan ku noolaato markaad gabowdo. Haddii aan si kale u dhigo ubadku waa beeshinka aan u kaydsano inaan ku noolaano maraakn gaarno da'da howl-gabka (pension plan).

Tani kama dhigna in si masuuliyad darro ah loo ilmo dhalo oo raggu inta maalinba gabar xarig ku xiro ilmana ka daadiyo uu bannaan ooga dhaqaaqo. Ujeedka warqadaanna maahan in la dhiiri galiyo caruur iyo reero dayacan oo silac iyo saxariir ku koro balse ujeedka ayaa ah inaan la iibsan fikradan la rabo in lagu dabar gooyo ummada soomaaliyeed qayrkeedna looga reebo. 

Waxaan ka digayo ayaa ah in aad adigoo awoodo ku fakerto tiro yar oo tayo leh ayaa ka fiican toban canug oo iskool aan laga bixin karin. Ogow tayadu iyo tiradu ma kala haraan. Waa muhiim in la fahmo inaysan xoolo iyo xoog toona kuugu badanayn canug aad la dhali lahayd oo aad cabsi dhaqaale ooga tagtay.

Ugu danbayntii, Soomaaliya waa dal ay daashadeen colaado, xanuunno iyo abaaro aan kala go’ lahayn kuwaasoo kala reebay dadkeedi. Cimriga qofka soomaaliga waxaa lagu qiyaasaa 54 sano inuusan dhaafayn inta badanna waxaa dilo dar-xumo iyo colaad. Waxaa naga dhinto dad curdan ah dalkana wax u qaban laha, haddii aannan booskoodi dhaqso loo buuxinna si fudud ayaan ku dabar go’aynaa. Haddii aynu doonayno inaan aduunyada boos ku yeelanno, maqaam iyo maamuusna lana siiyo waa inaan dad tabcanaa, dalkana dad ka buuxinnaa.

Ibrahim Aden Shire
Ishire86@gmail.com

Kala soco: https://ibrahim-shire.blogspot.co.uk/


Popular posts from this blog

Toban Sano oo Xasillooni Nololeed ah: Toban Guuradii Guurkayga

Maanta oo kale Toban sano ka hor (23/02/2008) ayuu Sheekh Xasan Axmed Nuur qabbiltu yiri Laylo Aadan Maxamed isagoo aniga iga wakiil ah. Guntinta xirantay maalinkaas, waxay ahayd natiijo ka dhalatay sideed sano oo shukaansi iyo haasaawe jeceyl ah. Lix sano oo ka mid ah siddeeddaas sano,  waxaan ku kala noolayn dhul aad u kala durugsan,farriimaha jeceylkana haadka samada duuliyo haatufkaa siday. 
Maalintaas waxaa furmay bog cusub waxaana bilowday geedigii lagu ogaan lahaa dhadhanki mirihii siddeedda sano la kobcinayay. waxaa la guda galay markaan kala ogaan lahayn inaan sun iyo wabaanyo huursanaynay iyo inaan sabuul gallay iyo saan wacan waraabsanaynay.

Sacdiyo Xawaash ayaan ka guntay hadalkaan soo socdo, mar ay ka warraymaysay saygeeda fiicnaantiisa "guurku waa god madow oo aad gacanta u dirto. In abeeso ka qaniintana waa suura gal in dahab kaa soo raacana waa suura gal. anigu dahab ayaa iga soo raacay" ayay tiri.

Sida Sacdiya oo kale, ayaa aniguna godkii aan gacanta u dira…

Maktabadda garbahaarrey (Garbahaarrey library- مكتبة جربهاري)

Maktabbaddu waa maskaxda kaydiyaha qarsoon sida qofka uleeyahay maskax wax ku kaydsada ayaa makatabadduna ummad waliba ku kaydsataa aqoonteeda, afkaarteeda iyo dhammaan macluumaadka bulshada wax tarka u leh,waxaase u dheer in ay tahay muraayadda koobaad ee laga fiirsho bulshada, gaar haan markii larabo in la cabiro heerka aqooneed ee waddan-ka ama magaalada waxaa isha laga buuxsadaaa nidaaam-ka waxbarasheed iyo in ay leedahay goobo wax lagu akhrista sida Makatabadaha iyo matxafyada waa-weyn ee lagu kaydiya raad-raaca iyo dhaqanka dal-ka.
Tusaale ahaan sanadihii1960-1970 yadii waxaa tijaabo lagu sameeyay in laga yagleelo maktabado  dal-ka Ciraaq si loo qaado heerka waxbarasho iyo wax akhris ee dal-ka, natiijadi soo baxaday ayaa ahayd mid aad loogu riyaaqaay, iyadoo ay soo baxeen jiil wax badan fahmasan, oo kaalin weyn ka qaatay isbedlka aqooneed ee dal-ka. Dhanka kale dawaladah reer galbeedka ayaa aad oogu dadaalo in ay u sameeyaan goob waliba oo dad isugu yimaado goob yar oo wax lagu ak…

Qof Wax ma Baddalo ee Qalin iyo Qoraal ayaa wax Baddalo

Aadanuhu waa is baddal u joog. Wuxuu tartan kula jiraa isbadalka Rabbaniga ah ee ku dhacayo bii’ada uu ku noolyahay. Qowmiyaddi la socon waydo xawaaraha isbaddalku ku socdo waxaa ku dhaco dib u dhac ka reebo dunida kale.
Guud ahaan caalamka islaamka waxaa ku yimid dib u dhac xagga horumarka iyo hoggaanka dunida ah. Dalalka saboolka ah ee dalkeennu ka mid yahay ayaa ugu sii daran. Waxay u ilmaynayaa isbaddal siyaasadeed, mid bulsho, mid dhaqaale, mid aqooneed iyo mid hoggaan. Qof walba oo aad waydiiso waxa naga dhimman wuxuu si fudud kuu dhihi isbaddal ayaa loo baahan yahay.
Hasa ahaatee wax mushkilad noqotay in la fahmo cidda laga sugayo inay isbaddalka keenaan. Dadka intiisa badan waxay eegayaan madaxda iyo siyaasiyiinta oo ay ka sugayaan isbaddal dhinac walba ah. Laakiin qof wax ma baddali karaa iyada oo aysan bulshadu is baddalin? Bulshaduse yaa baddali karo yaase saamayn wax baddali karto yeelan karo?
Dabcan duunyo iyo dugaag isbaddal horumarineed laga sugi mahayo ee dad iyo sha…

Contact Form

Name

Email *

Message *